W tym wpisie
Materiały zapalne ciekłe to jedna z najczęściej spotykanych grup towarów niebezpiecznych w transporcie drogowym. Paliwa, rozpuszczalniki, farby, lakiery – to tylko kilka przykładów produktów, z którymi branża transportowa i magazynowa ma kontakt niemal codziennie. Popularność klasy 3 nie oznacza jednak, że jej przepisy są mniej wymagające. Wprost przeciwnie – szeroki zakres materiałów objętych tą klasą sprawia, że prawidłowa klasyfikacja i stosowanie odpowiednich wymagań może być zaskakująco złożone.
W tym wpisie omawiamy, czym jest wskazana w Umowie ADR klasa 3, jakie materiały do niej należą, jak przebiega klasyfikacja, podział na grupy pakowania i na co zwrócić szczególną uwagę przy przewozie – w sposób przystępny, ale oparty na konkretnych przepisach i praktyce doradczej.
Co obejmuje ADR klasa 3?
ADR klasa 3 obejmuje materiały zapalne ciekłe, czyli ciecze lub mieszaniny cieczy, a także ciecze zawierające ciała stałe w roztworze lub zawiesinie, które mają temperaturę zapłonu nie wyższą niż 60 °C. Klasę 3 tworzą także materiały ciekłe oferowane lub transportowane w podwyższonej temperaturze w stanie ciekłym, których temperatura zapłonu przekracza 60 °C, a które są przewożone lub dostarczone do przewozu w stanie podgrzanym do temperatury równej lub wyższej niż ich temperatura zapłonu.
W klasie 3 znajdziemy również odczulone materiały wybuchowe w postaci ciekłej. Są to materiały wybuchowe, które są rozpuszczone lub zawieszone w wodzie lub innych materiałach ciekłych w celu utworzenia jednorodnej mieszaniny ciekłej o zredukowanych właściwościach wybuchowych i klasyfikuje się je jako towary klasy 3, a nie klasy 1. Ma to istotne konsekwencje praktyczne, m.in. w zakresie wymaganych uprawnień kierowcy.
Temperatura zapłonu – klucz do klasyfikacji
Temperatura zapłonu jest podstawowym kryterium klasyfikacji materiałów do klasy 3. To właśnie ten parametr oraz temperatura wrzenia decydują o tym, do której grupy pakowania (I, II lub III) zostanie zaliczony dany materiał, a tym samym o poziomie wymagań stawianych opakowaniu i przewozowi.
Temperatura zapłonu to najniższa temperatura, w której ciecz wydziela wystarczającą ilość par palnych, aby mogły zapalić się po zetknięciu z zewnętrznym źródłem ognia. Im niższa temperatura zapłonu, tym materiał bardziej niebezpieczny.
Warto pamiętać, że temperatura zapłonu musi być wyznaczona metodami znormalizowanymi – wyróżniamy metodę tygla zamkniętego (najczęściej stosowaną w przepisach ADR) oraz metodę tygla otwartego. Wyniki uzyskane różnymi metodami mogą się różnić, co ma znaczenie przy klasyfikacji materiałów granicznych.
Podział na grupy pakowania
W przeciwieństwie do klasy 1, ADR klasa 3 nie wprowadza podziału na podklasy. Materiały są natomiast dzielone na grupy pakowania (GP), które odzwierciedlają stopień zagrożenia i mają bezpośredni wpływ na wymagania dotyczące opakowań, a pośrednio – na wiele innych obowiązków:
- Grupa pakowania I (GP I) – materiały stwarzające duże zagrożenie: temperatura zapłonu poniżej 23 °C i temperatura wrzenia nie wyższa niż 35 °C (np. siarczek węgla, acetaldehyd, ale również niektóre powszechnie używane substancje w wyższych stężeniach).
- Grupa pakowania II (GP II) – materiały o średnim zagrożeniu: temperatura zapłonu poniżej 23 °C i temperatura wrzenia wyższa niż 35 °C (np. benzyna, aceton, toluen, etanol w stężeniu powyżej 70%).
- Grupa pakowania III (GP III) – materiały o niższym zagrożeniu: temperatura zapłonu od 23 °C do 60 °C (np. olej napędowy, nafta, oleje mineralne, etanol w niższych stężeniach).
Gazy "neutralne"
Dość często spotykamy się z podejściem, że niektóre z gazów są gazami „neutralnymi” i nie stanowią zagrożenia. To podejście nie jest prawidłowe. Najczęściej wymienia się w tym kontekście azot, argon czy mieszaniny gazów „niestwarzających zagrożeń”.
Wszystkie te gazy są przewożone pod ciśnieniem, a dodatkowo są one gazami duszącymi, co oznacza, że w określonych warunkach mogą prowadzić do „wypchnięcia” tlenu z powietrzna w takim zakresie, że nie wystarczy go do prawidłowego oddychania. Właściwości duszące nie muszą oznaczać rychłej śmierci – początkowe objawy mogą obejmować zawroty głowy czy utratę przytomności, co zwiększa ryzyko wielu wypadków.
Dlatego gazy tego rodzaju również podlegają przepisom ADR.
Charakterystyczne oznakowanie
Nalepka ostrzegawcza właściwa dla ADR klasa 3 ma kolor czerwony i przedstawia płomień. Nalepka ta jest stosowana dla wszystkich materiałów klasy 3, niezależnie od grupy pakowania. Tablice barwy pomarańczowej, stosowane między innymi na pojazdach-cysternach, uzupełniane są numerem rozpoznawczym zagrożenia (Kemler) i numerem UN – np. dla benzyny będzie to: 33/1203.
Numer Kemlera (numer rozpoznawczy zagrożenia) w przypadku klasy 3 zaczyna się cyfrą 3. Podwojenie cyfry (33) oznacza materiał szczególnie łatwopalny. Jeśli numer rozpoznawczy zagrożenia zaczyna się od cyfry X (np. X333), oznacza to zakaz stosowania wody do gaszenia, chyba, że za zgodą specjalistów.
Kilka nieoczywistych przykładów
Wskazana w Umowie ADR klasa 3 jest znacznie szersza, niż mogłoby się wydawać. Poza paliwami i rozpuszczalnikami obejmuje ona szereg produktów, których łatwopalności jesteśmy najczęściej w pewnym zakresie świadomi, ale często nie łączy się tego z ograniczneniami w przewozie drogowym, co jest błędem:
- Farby, lakiery i werniksy (UN 1263) – powszechnie stosowane w budownictwie i przemyśle; często przewożone bez świadomości, że mogą podlegać przepisom ADR.
- Kleje (UN 1133) – wiele klejów na bazie rozpuszczalników organicznych posiada temperaturę zapłonu poniżej 60 °C i klasyfikuje się jako ADR klasa 3.
- Środki czyszczące i odtłuszczające – na bazie węglowodorów i alkoholi; ich temperatura zapłonu często plasuje je w GP II lub III.
- Żywice w roztworach (UN 1866) – stosowane w przemyśle tworzyw sztucznych i kompozytów.
- Odczulone materiały wybuchowe ciekłe (UN 3343 i inne) – przewożone jako klasa 3, co odróżnia je od materiałów klasy 1 m.in. w zakresie wymaganych uprawnień kierowcy.
- Perfumy i wody toaletowe – ze względu na zawartość alkoholu etylowego mogą podlegać przepisom ADR, choć w praktyce często możliwe jest skorzystanie z wyłączeń (takich, jak na przykład towary niebezpieczne pakowane w ilościach ograniczonych).
Niektóre ważne kwestie podczas przewozu
Uprawnienia kierowcy
Przewóz towarów klasy 3 w ilościach wymagających oznakowania jednostki transportowej tablicami ostrzegawczymi barwy pomarańczowej wymaga, co do zasady, aby kierowca posiadał ważne zaświadczenie ADR po kursie podstawowym (w przypadku przewozu w cysternach wymagane jest ukończenie również właściwego kursu specjalistycznego).
Co ciekawe, obejmuje to również odczulone materiały wybuchowe ciekłe – ich przewóz również wymaga jedynie zaświadczenia ADR po kursie podstawowym, ponieważ materiał klasyfikowany jest do klasy 3 (a nie do klasy 1, w przypadku której przewóz większości materiałów będzie wymagał ukończenie właściwego kursu specjalistycznego).
Pojazd i pojazdy-cysterny
Przewóz w cysternach wymaga zastosowania pojazdów odpowiednich typów. Dla materiałów ciekłych zapalnych przewożonych w cysternach stosuje się pojazdy typu FL. Świadectwo dopuszczenia pojazdu ADR wydawane przez Transportowy Dozór Techniczny musi potwierdzać, że pojazd jest dopuszczony do przewozu danych materiałów klasy 3.
Wyłączenia spod przepisów ADR
Niektóre materiały klasy 3 mogą być przewożone na wyłączeniach spod przepisów ADR, z których najczęściej stosowane to:
- Wyłączenie 1.1.3.6 – maksymalne ilości przewożone w jednostce transportowej.
- LQ – ilości ograniczone.
- EQ – ilości wyłączone.
Stosowanie wyłączeń powinno być każdorazowo poprzedzone weryfikacją, czy dany numer UN (czyli konkretny materiał) i opakowanie spełniają warunki wyłączenia. Błędne zastosowanie wyłączenia nie zwalnia z odpowiedzialności.
Plan ochrony towarów niebezpiecznych dużego ryzyka
Podsumowanie
ADR klasa 3 to jedna z najczęściej spotykanych klas towarów niebezpiecznych w transporcie drogowym. Jej pozorna oczywistość bywa myląca – szeroki zakres objętych nią materiałów, zróżnicowanie grup pakowania i dostępnych wyłączeń, a także specyficzne przypadki (jak odczulone materiały wybuchowe czy produkty konsumenckie) sprawiają, że prawidłowa klasyfikacja i przewóz wymagają rzetelnej wiedzy.
W praktyce oznacza to konieczność weryfikacji temperatury zapłonu i grupy pakowania przewożonego materiału, doboru odpowiednich opakowań, prawidłowego oznakowania, a w przypadku cystern – stosowania pojazdów spełniających szczegółowe wymagania techniczne. Nie bez znaczenia pozostają też obowiązki wynikające z wyłączeń, kwestia uprawnień kierowcy oraz obowiązek posiadania planu ochrony w określonych przypadkach.
Jeżeli w Twojej działalności pojawiają się materiały ciekłe zapalne – paliwa, rozpuszczalniki, farby, kleje lub inne substancje – i nie masz pewności, czy są prawidłowo sklasyfikowane, przewożone, nadawane czy pakowane, skontaktuj się z nami.
Pomagamy w interpretacji przepisów ADR, ocenie możliwości zastosowania wyłączeń, przygotowaniu planów ochrony oraz szkoleniach stanowiskowych i specjalistycznych. Lepiej wyjaśnić wątpliwości wcześniej, niż mierzyć się z ich skutkami po kontroli lub zdarzeniu.