W tym wpisie
Tak zwane gazy techniczne są wykorzystywane w procesach mnóstwa firm. Ale czy z punktu widzenia przepisów ADR ma znaczenie, czy mamy do czynienia z „gazem technicznym” czy z jakimkolwiek innym? Okazuje się, że zgodność z przepisami ADR wymaga szerszego spojrzenia na gazy, czym powinni być zainteresowani także odbiorcy/rozładowcy gazów. Chociaż większość osób kojarzy przepisy ADR z przewozem towarów niebezpiecznych, mają one zastosowanie także do rozładunku tych samych towarów. Jeśli więc w twojej firmie personel dokonuje rozładunku gazów, zapraszamy do lektury.
Co obejmuje ADR klasa 2?
ADR klasa 2 obejmuje gazy czyste, mieszaniny gazów, mieszaniny jednego lub więcej gazów z jednym lub wieloma innymi materiałami i przedmioty zawierające takie materiały.
Sam gaz definiujemy jako materiał, który:
-
w temperaturze 50 °C mają prężność par większą niż 300 kPa (3 bary); lub;
-
są całkowicie w stanie gazowym w temperaturze 20 °C pod ciśnieniem normalnym
101,3 kPa.
Warto zauważyć, że często mamy do czynienia z gazem skroplonym, który w warunkach transportu lub magazynowania występuje głównie w fazie ciekłej, choć klasyfikacyjnie nadal jest to gaz.
Podział wewnątrz klasy 2
Materiały i przedmioty klasy 2 dzielą się następująco:
- Gaz sprężony: gaz, który zapakowany pod ciśnieniem w celu przewozu pozostaje całkowicie w stanie gazowym do temperatury – 50 °C; kategoria ta obejmuje wszystkie gazy charakteryzujące się temperaturą krytyczną niższą lub równą – 50 °C;
- Gaz skroplony: gaz, który zapakowany pod ciśnieniem w celu przewozu znajduje się częściowo w stanie ciekłym w temperaturach powyżej -50 °C. Rozróżnia się:
- Gaz skroplony pod wysokim ciśnieniem: gaz o temperaturze krytycznej powyżej -50 °C i niższej lub równej + 65 °C; oraz
- Gaz skroplony pod niskim ciśnieniem: gaz o temperaturze krytycznej powyżej + 65 °C;
- Gaz schłodzony skroplony: gaz, który zapakowany w celu przewozu znajduje się częściowo w stanie ciekłym ze względu na swoją niską temperaturę;
- Gaz rozpuszczony: gaz, który zapakowany pod ciśnieniem w celu przewozu jest rozpuszczony w ciekłym rozpuszczalniku;
- Aerozole i naczynia małe zawierające gaz (naboje gazowe);
- Inne przedmioty zawierające gaz pod ciśnieniem;
- Gazy niesprężone podlegające wymaganiom szczególnym (próbki gazu);
- Chemikalia pod ciśnieniem: ciecze, pasty lub proszki, pod ciśnieniem propelentu, który odpowiada definicji gazu sprężonego lub skroplonego lub ich mieszanin;
- Gaz zaadsorbowany: gaz, który podczas pakowania w celu przewozu został zaadsorbowany w porowatym materiale stałym, przy czym ciśnienie wewnętrzne w naczyniu w temperaturze 20 °C jest mniejsze niż 101,3 kPa, a w temperaturze 50 °C 300 kPa.
Na szczególną uwagę zasługują przedmioty zawierające gaz. Jest to często pomijana grupa towarów niebezpiecznych, o której nieco więcej w dalszej części wpisu.
Zagrożenia
Głównym zagrożeniem stwarzanym przez gazy jest ryzyko wzrostu ciśnienia ze względu na wzrost temperatury, czemu może towarzyszyć gwałtowne uwolnienie energii zgromadzonej w ten sposób (w skrajnych wypadkach prowadzące do rozerwania opakowania). To zagrożenie dotyczy wszystkich gazów, bez względu na ich właściwości.
Należy jednak zwrócić uwagę na dodatkowe zagrożenia, które w przepisach ADR wyraża się kodem klasyfikacyjnym przez przypisanie gazu do jednej z grup:
- A – duszące;
- O – utleniające;
- F – palne;
- T – trujące;
- TF – trujące palne;
- TC – trujące żrące;
- TO – trujące utleniające;
- TFC – trujące palne żrące;
- TOC – trujące utleniające żrące.
Kolejność, w której wymieniono powyższe zagrożenia, ma znaczenie. Jeśli na przykład nasz gaz jest gazem trującym, to każde inne stwarzane przez niego zagrożenie będziemy traktować jako dodatkowe (co nie oznacza, że w określonych warunkach nie będą odgrywać one kluczowej roli dla zapewnienia bezpieczeństwa).
Gazy "neutralne"
Dość często spotykamy się z podejściem, że niektóre z gazów są gazami „neutralnymi” i nie stanowią zagrożenia. To podejście nie jest prawidłowe. Najczęściej wymienia się w tym kontekście azot, argon czy mieszaniny gazów „niestwarzających zagrożeń”.
Wszystkie te gazy są przewożone pod ciśnieniem, a dodatkowo są one gazami duszącymi, co oznacza, że w określonych warunkach mogą prowadzić do „wypchnięcia” tlenu z powietrzna w takim zakresie, że nie wystarczy go do prawidłowego oddychania. Właściwości duszące nie muszą oznaczać rychłej śmierci – początkowe objawy mogą obejmować zawroty głowy czy utratę przytomności, co zwiększa ryzyko wielu wypadków.
Dlatego gazy tego rodzaju również podlegają przepisom ADR.
Oznakowanie
Materiał klasyfikowany jako ADR klasa 2 może być oznakowany jedną lub dwiema ze wskazanych poniżej nalepek ostrzegawczych.
Klasyfikacja ognii sztucznych
Ognie sztuczne są wyjątkiem, w przypadku którego zezwala się na zastosowanie uproszczonej ścieżki klasyfikacji w związku z czym nie wymaga się prowadzenia badań ich właściwości wybuchowych. Jest to możliwe dla numerów UN 0333, 0334, 0335, 0336 i 0431. Klasyfikacja może być dokonana na podstawie analogii przez klasyfikację porównawczą na podstawie danych zawartych w określonej tabeli ADR.
Taka uproszczona klasyfikacja jest możliwa wyłącznie za zgodą właściwej władzy. Ma ona także wpływ na stosowanie dalszych wymagań ADR, na przykład odnoszących się do dokumentu przewozowego.
Kilka nieoczywistych przykładów
W tej cześci wybraliśmy kilka nieoczywistych przykładów materiałów klasyfikowanych jako ADR klasa 2. Celowo wybraliśmy jedynie urządzenia lub przedmioty by wskazać, że nie tylko gazy w butlach lub cysternach podlegają przepisom regulującym ich bezpieczny przewóz.
Urządzenia chłodnicze
Przy tej pozycji pojawiają się dwie pozycje:
- UN 2857 URZĄDZENIA CHŁODNICZE zawierające gazy niepalne, nietrujące lub roztwory amoniaku,
- UN 3358 URZĄDZENIA CHŁODNICZE zawierające gaz palny nietrujący skroplony.
Chociaż na pierwszy rzut na to nie wygląda, takimi urządzeniami są pompy ciepła. Ze względu na tzw. przepisy szczególne część z takich urządzeń podlega zwolnieniom spod przepisów ADR. Nie zmienia to jednak tego, że pompy ciepła pozostają towarem niebezpiecznym.
Przedmioty ciśnieniowe pneumatyczne
Tutaj pojawia się jedna pozycja nieco zróżnicowana nazwami:
- UN 3164 PRZEDMIOTY CIŚNIENIOWE PNEUMATYCZNE (zawierające gaz niepalny), lub
- UN 3164 PRZEDMIOTY CIŚNIENIOWE HYDRAULICZNE (zawierające gaz niepalny).
Podobnie jak w przypadku pomp ciepła, znaczna część elementów amortyzujących wstrząsy czy amortyzatorów pneumatycznych nie podlega przepisom ADR ze względu na przepisy szczególne. Jednak założenie, że tak jest także w przypadku naszego produktu, może okazać się błędem, dlatego zawsze należy upewnić się co do klasyfikacji oraz tego, czy przedmiot rzeczywiście spełnia wymagania wskazane w przepisie szczególnym.
Przedmioty zawierające gaz niepalny nietrujący
Ponownie zwracamy uwagę na gazy uznawane za „niegroźne” – tym razem znajdujące się w przedmiotach lub urządzeniach. Dla takich towarów niebezpiecznych przewidziano UN 3538 PRZEDMIOTY ZAWIERAJĄCE GAZ NIEPALNY NIETRUJĄCY I.N.O. Przykładem takich urządzeń mogą być kompresory lub inne urządzenia, które ze względu na przeznaczenie mogą zawierać gaz pod ciśnieniem. Tak jak w poprzednich przypadkach istnieje możliwość wyłączenia części z nich spod przepisów ADR, co znacząco ułatwia przewóz. Żeby jednak mieć pewność, czy to możliwe, należy rozważyć każdy przypadek z osobna.
Niektóre ważne kwestie podczas przewozu
Odpowiednie wyposażenie
Zabrania się wchodzenia do przedziału ładunkowego pojazdów zamkniętych, przewożących między innymi materiały lub przedmioty z materiałami palnymi klasy 2, z przenośnymi urządzeniami oświetleniowymi, innymi niż zaprojektowane i wykonane w sposób uniemożliwiający zapalenie się palnych par i gazów, które mogą rozprzestrzeniać się wewnątrz pojazdu.
W praktyce oznacza to, że latarka, której używa kierowca, powinna być przystosowana do pracy w strefach zagrożenia wybuchem i posiadać oznakowanie jednoznacznie wskazujące na to (tzw. EX ATEX). Warto podkreślić, że wymaganie to dotyczy pojazdów zamkniętych, czyli takich, których ściany są pełne, a wymiana gazów pomiedzy przestrzenią ładunkową a otoczeniem jest uniemożliwiona (np. zabudowy skrzyniowe).
Wentylacja
W przypadku gazów ma zastosowanie przepis CV36 w brzmieniu:
„Sztuki przesyłek powinny być – w miarę możliwości – załadowane do pojazdów odkrytych, pojazdów wentylowanych, kontenerów odkrytych lub do kontenerów wentylowanych. Jeżeli nie jest to możliwe i sztuki przesyłek przewożone są w innych pojazdach zamkniętych lub w innych kontenerach zamkniętych, to należy uniemożliwić wymianę gazu pomiędzy przedziałem ładunkowym i kabiną kierowcy, a na drzwiach przedziału ładunkowego takich pojazdów lub odpowiednio na drzwiach takich kontenerów powinien być umieszczony następujący napis, składający się z liter o wysokości nie mniejszej niż 25 mm:
BRAK WENTYLACJI
OTWIERAĆ OSTROŻNIE”
Powyższy napis powinien być sporządzony w języku wybranym przez nadawcę.
Dla UN 2211 i 3314 taki znak nie jest wymagany, jeżeli pojazd lub kontener są już oznakowane zgodnie z przepisem szczególnym 965 Kodeksu IMDG2.”
Zabezpieczenie ładunku
Przewóz gazów szczególnie w butlach lub bębnach ciśnieniowych wymaga często zastosowania dodatkowych konstrukcji, które umożliwiają prawidłowe zabezpieczenie ładunku. Mogą być to konstrukcje przypominające łoża, jak będzie mieć to miejsce w przypadku bębnów ciśnieniowych, czy też po prostu stojaki umożliwiające przewóz butli w pozycji pionowej przytwierdzonych do konstrukcji stojaka, który następnie jest mocowany na przestrzeni ładunkowej. Właściwie dobrane konstrukcje pozwalają na sprawny i bezpieczny załadunek oraz rozładunek gazów.
Przewóz na wyłączeniach
- 1.1.3.6, czyli maksymalne ilości przewozóne w jednostce transportowej (ograniczenia na jednostkę transportową mogą wynosić nawet do 1000 kg lub L, w zależności od tego z jakim gazem mamy do czynienia);
- LQ, czyli materiały niebezpieczne pakowane w ilościach ograniczonych (często stosowane w przypadku aerozoli, jednakże w przypadku wielu gazów nakładane ograniczenia sprawiają, że nawet jeśli wykorzystanie tego wyłączenia jest możliwe, może być nieopłacalne).
Plan ochrony towarów niebezpiecznych dużego ryzyka
Podsumowanie
ADR klasa 2 to bardzo szeroka grupa towarów niebezpiecznych. Gazy powszechnie stosowane w przemyśle często są pomijane przez przedsiębiorców w ocenie ryzyka. Szczególnie gazy „neutralne” mogą być istotną częscią procesów w firmach, przy jednoczesnym braku szkolenia personelu czy braku właściwych instrukcji wskazujących chociażby na zasady rozładunku czy nadawania i załadunku próżnych naczyń ciśnieniowych, które również podlegają przepisom ADR.
Pomagamy w interpretacji przepisów ADR, ocenie możliwości zastosowania wyłączeń, przygotowaniu planów ochrony oraz szkoleniach stanowiskowych i specjalistycznych. Lepiej wyjaśnić wątpliwości wcześniej, niż mierzyć się z ich skutkami po kontroli lub zdarzeniu.