W tym wpisie
Materiały wybuchowe to dla wielu osób najbardziej „ekstremalna” kategoria towarów niebezpiecznych (chociaż rzeczywisty tytuł należy raczej do materiałów promieniotwórczych). Nic dziwnego – obejmuje substancje i przedmioty, które w przypadku niekontrolowanej reakcji mogą powodować wybuch, falę uderzeniową, odłamki i poważne zagrożenie dla życia. Jednocześnie to obszar, z którym branża transportowa styka się częściej, niż mogłoby się wydawać – chociażby przy przewozie amunicji.
W tym wpisie omawiamy, czym jest ADR klasa 1, jakie towary do niej należą oraz na co zwrócić uwagę przy ich klasyfikacji i przewozie – w sposób przystępny, ale oparty na realnych przepisach i praktyce doradczej.
Co obejmuje ADR klasa 1?
ADR klasa 1 obejmuje:
-
materiały wybuchowe, stałe lub ciekłe (lub ich mieszaniny) mogące w wyniku reakcji chemicznej wydzielać gazy o takiej temperaturze i ciśnieniu i z taką prędkością, że mogą powodować zniszczenia w otaczającym środowisku;
- materiały pirotechniczne, czyli takie, które przewidziano do wytworzenia efektó cieplnych, świetlnych, dźwiękowych, gazu lub dymu czy też kombinacji tych efektów;
-
przedmioty zawierające materiały wybuchowe, jeden lub więcej, w tym materiały pirotechniczne,
-
materiały i przedmioty niewymienione powyżej, które wytwarza się w celu uzyskania efektu praktycznego sposobami wybuchowymi lub pirotechnicznymi.
Podział na podklasy
Nie każdy towar zakwalifikowany jako klasa 1 „wybucha tak samo”. Z tego powodu przepisy ADR wprowadzają podział na podklasy (1.1–1.6), które określają rodzaj zagrożenia, a nie tylko sam fakt wybuchowości. W przepisach ADR klasa 1 jest jedyną klasą, która ulega dalszemu podziałowi na podklasy:
-
Podklasa 1.1 – Materiały i przedmioty, które stwarzają zagrożenie wybuchem masowym (czyli takim, który praktycznie natychmiast obejmuje cały ładunek);
-
Podklasa 1.2 – Materiały i przedmioty, które stwarzają zagrożenie rozrzutem (np. odłamków);
-
Podklasa 1.3 – Materiały i przedmioty stwarzające zagrożenie pożarem i małe zagrożenie wybuchem lub rozrzutem lub oba te zagrożenia:
-
przy spalaniu których wydziela się znaczne ciepło; lub
-
które zapalają się jeden od drugiego i wywołują mały wybuch lub rozrzut lub oba te efekty razem;
-
-
Podklasa 1.4 – Materiały i przedmioty, które stwarzają tylko małe zagrożenie wybuchem w przypadku ich zapalenia lub zainicjowania podczas przewozu. Skutki ograniczają się w znacznym stopniu do sztuki przesyłki i nie prowadzą do rozrzutu odłamków o znacznych rozmiarach lub zasięgu. Pożar zewnętrzny nie powinien wywoływać natychmiastowego wybuchu całej zawartości sztuki przesyłki;
-
Podklasa 1.5 – Materiały bardzo mało wrażliwe stwarzające zagrożenie wybuchem masowym, które są na tyle niewrażliwe, że istnieje małe prawdopodobieństwo ich zainicjowania lub przejścia od palenia do detonacji w normalnych warunkach przewozu. Minimalnym wymaganiem dla tych materiałów jest, aby nie wybuchały podczas próby na zewnętrzne oddziaływanie ognia;
-
Podklasa 1.6 – Przedmioty skrajnie niewrażliwe, które nie stwarzają zagrożenia wybuchem masowym. Przedmioty te zawierają głównie skrajnie niewrażliwe materiały i przedstawiają znikome prawdopodobieństwo przypadkowej inicjacji lub rozprzestrzeniania się.
Niestety podklas nie ułożono w logicznym porządku, dlatego gdybyśmy chcieli uszeregować je z zachowaniem, kolejność od podklasy o największym zagrożeniu do podklasy o najmniejszym zagrożeniu wyglądałaby następująco:
Podział na grupy zgodności
Ze względów praktycznych w przepisach klasyfikacyjnych materiałów ADR klasa 1 wprowadzono dodatkowy podział na tzw. grupy zgodności. Wyraża się je dużą literą alfabetu. Podział obejmuje 13 grup zgodności. Nie będziemy przytaczać wszystkich z nich, ale podamy kilka przykładów:
- A – Materiał wybuchowy inicjujący;
- D – Wtórnie detonujący materiał wybuchowy lub proch czarny, lub przedmiot zawierający wtórnie detonujący materiał wybuchowy, w każdym przypadku bez środków inicjujących i bez ładunku miotającego, lub przedmiot zawierający materiał wybuchowy inicjujący i mający dwa lub więcej skuteczne urządzenia zabezpieczające;
- G – Materiał pirotechniczny lub przedmiot zawierający materiał pirotechniczny, lub przedmiot zawierający zarówno materiał wybuchowy, jak i materiał oświetlający, zapalający, łzawiący lub dymotwórczy;
- S – Materiał lub przedmiot tak zapakowany lub zbudowany, aby jakiekolwiek niebezpieczne następstwa przypadkowego zadziałania ograniczyć do przestrzeni wewnętrznej sztuki przesyłki, pod warunkiem, że ogień nie zniszczy sztuki przesyłki i w związku z tym następstwa wybuchu lub rozrzutu będą ograniczone do takiego stopnia, że nie będą w sposób istotny utrudniać lub ograniczać gaszenia ognia lub stosowania innych działań ratunkowych w najbliższym sąsiedztwie sztuki przesyłki.
Podział na grupy zgodności ma kluczowe znaczenie przy ustalaniu możliwości przewozu razem różnych materiałów wybuchowych, o czym więcej w dalszej części wpisu.
Charakterystyczne oznakowanie
W oznakowaniu materiałów wybuchowych zgodnie z ADR dominuje kolor pomarańczowy. W przepisach przewidziano kilka wzorów nalepek, które w określonych przypadkach muszą być uzupełnione o dodatkową informację, taką jak numer podklasy lub grupa zgodności (omówione w poprzednich śródtytułach).
Prawidłowa klasyfikacja - wyłącznie za zgodą władzy
ADR klasa 1 do prawidłowej klasyfikacji wymaga przeprowadzenia badań właściwości materiału niebezpiecznego, a ponieważ mamy do czynienia z potencjalnie wybuchowymi właściwościami, takie badania mogą odbywać się tylko w wyznaczonych przez właściwą władzę laboratoriach.
Jedną z takich instutycji badawczych jest Instytut Przemysłu Organicznego funkcjonujący w ramach Sieci Badawczej Łukasiewicz. Jednym z oferowanych badań jest oznaczanie właściwości wybuchowych z uwzględnieniem wrażliwości na uderzenie, tarcie, czy też wrażliwości termicznej.
Należy pamiętać jednak, że już samo pobranie próbki takiego materiału jak i dostarczenie jej do celów badawczych wiąże się z zastosowaniem dodatkowych przepisów, co ma uzasadnienie w przypadku materiałów stwarzających zagrożenie wybuchem.
Klasyfikacja ognii sztucznych
Ognie sztuczne są wyjątkiem, w przypadku którego zezwala się na zastosowanie uproszczonej ścieżki klasyfikacji w związku z czym nie wymaga się prowadzenia badań ich właściwości wybuchowych. Jest to możliwe dla numerów UN 0333, 0334, 0335, 0336 i 0431. Klasyfikacja może być dokonana na podstawie analogii przez klasyfikację porównawczą na podstawie danych zawartych w określonej tabeli ADR.
Taka uproszczona klasyfikacja jest możliwa wyłącznie za zgodą właściwej władzy. Ma ona także wpływ na stosowanie dalszych wymagań ADR, na przykład odnoszących się do dokumentu przewozowego.
Niektóre ważne kwestie podczas przewozu
Uprawnienia kierowcy
Ze względów praktycznych w przepisach klasyfikacyjnych materiałów ADR klasa 1 wprowadzono dodatkowy podział na tzw. grupy zgodności. Wyraża się je dużą literą alfabetu. Podział obejmuje 13 grup zgodności. Nie będziemy przytaczać wszystkich z nich, ale podamy kilka przykładów:
- przewóz towarów klasy 1 realizowany bez zastosowania wyłączeń wymaga zaangażowania kierowcy posiadającego ważne zaświadczenie ADR rozszerzone o kurs specjalistyczny w zakresie przewozu materiałów i przedmiotów niebezpiecznych klasy 1;
-
jeżeli spełnione są warunki określonych wyłączeń (np. 1.1.3.6), możliwe jest realizowanie przewozu przez kierowcę w ogóle nie posiadającego zaświadczenia ADR, ale z ważnym tzw. szkoleniem stanowiskowym ADR.
UWAGA! Niektóre materiały wybuchowe mogą być przewożone bez kursu specjalistycznego, ale dotyczy to wyłącznie odczulonych materiałów wybuchowych innych niż ADR klasa 1. Poświęcimy im uwagę podczas omawiania klas, w których tego typu materiały się pojawiają.
Pojazd spełniający specjalne wymagania
Przewóz większości towarów niebezpiecznych klasy 1 w ilościach, w któych wymaga sięoznakowania jednostek transportowych tablicami ostrzegawczymi barwy pomarańczowej, wymaga zastosowania pojazdów specjalnie dopuszczonych do tego celu.
By potwierdzić, że pojazd spełnia wymagania określone w części 9 ADR i można realizować nim przewóz takich towarów niebezpiecznych, przeprowadza się badania techniczne, a następnie uzyskuje świadectwo dopuszczenia pojazdu ADR, wydawane przez Transportowy Dozór Techniczny.
W przypadku przewozu towarów klasy 1 wyróżniamy pojazdy typu EX/II, EX/III oraz MEMU (zwróć uwagę na zielone markery umieszczone przez nas na powyższej grafice z przykładem świadectwa dopuszczenia). To, jakiego pojazdu wymaga się do przewozu danego materiału zależy w pierwszej kolejności od przepisów szczególnych przypisanych do danego numeru UN, w dalszej kolejności natomiast od ilości, które chcemy przewieźć (zgodnie z następnym śródtytułem).
Ograniczenia ilościowe
Ilekroć do przewozu wymaga się zastosowania pojazdu EX/II lub EX/III, mają zastosowanie ograniczenia ilościowe na jednostkę transportową. Jak widać w poniższej tabeli, maksymalne masy netto materiałów wybuchowych w jednostce transportowej zależą od rodzaju pojazdu oraz od podklasy, a czasem także grupy zgodności (jak w przypadku 1.1A).
Jeżeli materiały lub przedmioty ADR klasa 1 należące do różnych podklas załadowane są do tej samej jednostki transportowej (jeśli jest to możliwe zgodnie z zakami ładowania, które omawiamy w następnym śródtytule), to całość ładunku powinna być traktowana tak, jakby należał do najniebezpieczniejszej z tych podklas (według wcześniej już przytoczonej kolejności: 1.1, 1.5, 1.2, 1.3, 1.6, 1.4). Jednakże, przy obliczaniu masy w związku z ograniczeniami przewożonych ilości nie bierzemy pod uwagę masy netto
materiałów i przedmiotów grupy zgodności S.
Jeżeli materiały sklasyfikowane jako 1.5D przewożone są w tej samej jednostce transportowej z materiałami lub przedmiotami podklasy 1.2, to cały ładunek powinien być traktowany podczas przewozu tak, jakby należał do podklasy 1.1.
Zakazy ładowania razem
Sztuki przesyłek zawierające materiały lub przedmioty klasy 1, zaopatrzone w nalepkę ostrzegawczą zgodną ze wzorem nr 1, 1.4, 1.5 lub 1.6, które zaliczone są do różnych grup zgodności, mogą być ładowane razem do tego samego pojazdu lub kontenera tylko wtedy, gdy jest to dozwolone dla odpowiednich grup zgodności na podstawie poniższej tabeli.
Przewóz na wyłączeniach
- 1.1.3.6, czyli maksymalne ilości przewozóne w jednostce transportowej (większość materiałów klasy 1 może być przewożona w taki sposób, jednakże ograniczenia ilościowe często wynoszą jedynie 20 kg na jednostkę transportową);
- LQ, czyli materiały niebezpieczne pakowane w ilościach ograniczonych (tylko kilka materiałów klasy 1 może być przewożona w taki sposób, ale praktyczne podejście powoduje, że i tak są one przewożone na podstawie 1.1.3.6).
Plan ochrony towarów niebezpiecznych dużego ryzyka
Podsumowanie
ADR klasa 1 to jedna z najbardziej wymagających i wrażliwych kategorii towarów niebezpiecznych. Obejmuje materiały i przedmioty, które – w zależności od podklasy i grupy zgodności – mogą stwarzać zagrożenie od zapłonu aż po wybuch masowy. W praktyce oznacza to konieczność bardzo precyzyjnej klasyfikacji, często wyłącznie za zgodą właściwej władzy, a także spełnienia szeregu dodatkowych wymagań transportowych: od odpowiednich uprawnień kierowcy, przez dobór pojazdu (EX/II, EX/III, MEMU), po ograniczenia ilościowe, zakazy ładowania razem i obowiązek posiadania planu ochrony.
Co istotne, nawet przewóz niewielkich ilości materiałów klasy 1 na wyłączeniach (np. 1.1.3.6) nie zawsze oznacza „uproszczony ADR” w takim zakresie, w jakim życzyliby sobie tego przewoźnicy – w wielu przypadkach nadal pojawiają się obowiązki, o których łatwo zapomnieć, a które mają kluczowe znaczenie z punktu widzenia bezpieczeństwa i odpowiedzialności prawnej przedsiębiorstwa.
Jeżeli w Twojej działalności pojawiają się materiały wybuchowe, amunicja, ognie sztuczne lub inne towary ADR klasy 1 i nie masz pewności, czy są prawidłowo sklasyfikowane, przewożone i zabezpieczone – skontaktuj się z nami.
Pomagamy w interpretacji przepisów ADR, ocenie możliwości zastosowania wyłączeń, przygotowaniu planów ochrony oraz szkoleniach stanowiskowych i specjalistycznych. Lepiej wyjaśnić wątpliwości wcześniej, niż mierzyć się z ich skutkami po kontroli lub zdarzeniu.