W tym wpisie
ADR Klasa 9 to w pewnym sensie klasa resztkowa – trafiają do niej materiały i przedmioty, które stwarzają zagrożenie podczas przewozu, ale nie pasują do żadnej z poprzednich 12 klas. Nie oznacza to jednak, że są mniej ważne lub że ich przewóz jest mniej wymagający. Wprost przeciwnie – klasa 9 skupia w sobie kilka grup towarów o bardzo zróżnicowanym charakterze zagrożenia: od baterii litowych, przez asfalt i bitum przewożony w podwyższonej temperaturze, aż po substancje i preparaty zagrażające wyłącznie środowisku wodnemu.
Zamiast omawiania klasy 9 przez pryzmat jednej wspólnej cechy – bo takiej nie ma – w tym wpisie przyjmujemy podejście od najważniejszych podgrup. Każda z nich ma własną logikę zagrożenia, własne wymagania przewozowe i własne praktyczne pułapki. Łącząca je nalepka jest jedna, ale za nią stoją zupełnie różne światy.
Co obejmuje ADR klasa 9?
ADR klasa 9 obejmuje materiały i przedmioty, które podczas przewozu stwarzają zagrożenie inne niż objęte pozostałymi klasami. Definicja jest z założenia szeroka – klasa 9 jest przeznaczona dla towarów, które nie spełniają kryteriów klas 1–8, ale mimo to wymagają regulacji ze względów bezpieczeństwa lub ochrony środowiska.
Baterie litowe – osobna historia
Baterie litowe i ogniwa litowe to jeden z najbardziej dynamicznie rozwijających się obszarów klasy 9 w ostatnich latach. Jednocześnie – jeden z najtrudniejszych, bo zagrożenia związane z ich przewozem są mało intuicyjne, a przepisy są bardziej złożone niż w przypadku wielu innych klas. ADR rozróżnia kilka kategorii: baterie litowo-jonowe (UN 3480), baterie litowo-jonowe zawarte w urządzeniu (UN 3481), baterie litowe metaliczne (UN 3090), baterie litowe metaliczne zawarte w urządzeniu (UN 3091) czy też jeszcze inne.
Głównym zagrożeniem baterii litowych jest tzw. thermal runaway – niekontrolowany, samopodtrzymujący się wzrost temperatury wewnątrz ogniwa, który może prowadzić do pożaru, wybuchu lub wydzielenia toksycznych gazów. Ryzyko to wzrasta przy bateriach uszkodzonych, chociaż nie jest do nich ograniczone. Dlatego w ADR wprowadza się szczegółowe wymagania dotyczące ich opakowania i oznakowania – wymagania te mogą i podlegają zmianom ze względu na dynamiczny rozwój branż, w których wykorzystuje się baterie tego typu.
W praktyce baterie litowe pojawiają się w obrocie handlowym w bardzo wielu kontekstach: jako elementy zamienne do sprzętu elektronicznego, jako nowe urządzenia z wbudowanymi bateriami, a także jako urządzenia używane lub zużyte, przeznaczone do recyklingu. Każdy z tych przypadków może rodzić inne wymagania przewozowe, w tym możliwość lub brak możliwości korzystania z wyłączeń dla baterii spełniających warunki przepisu szczególnego 188.
Co ważna, baterie litowe uszkodzone lub wadliwe, co do których istnieje ryzyko thermal runaway, są klasyfikowane odrębnie z adnotacją o uszkodzeniu i wymagają znacznie bardziej restrykcyjnych warunków pakowania i przewozu niż baterie sprawne. Przewóz takiej baterii w standardowym opakowaniu – np. w kartonie z foliowymi separatorami – może być poważnym naruszeniem przepisów i drastycznie wpływać na pogorszenie warunków bezpieczeństwa.
Materiały gorące – bitum, asfalt i inne
Materiały przewożone w podwyższonej temperaturze to kolejna charakterystyczna grupa klasy 9. Zalicza się do niej materiały ciekłe przewożone lub dostarczane do przewozu w temperaturze równej lub wyższej niż 100°C oraz materiały stałe przewożone lub dostarczane do przewozu w temperaturze równej lub wyższej niż 240°C.
Najczęściej spotykane w praktyce to bitum (UN 3257) i emulsje asfaltowe oraz masy uszczelniające (UN 3257 lub UN 3256), przewożone w cysternach. Materiały te w temperaturze przewozu są niebezpieczne wyłącznie jako powodujące oparzenia termiczne – kontakt rozgrzanego bitumu ze skórą prowadzi do ciężkich, głębokich oparzeń, które ze względu na dużą lepkość materiału są niezwykle trudne do usunięcia i wymagają natychmiastowej pomocy medycznej.
Pojazdy cysterny – materiały gorące
Przewóz materiałów gorących klasy 9 w cysternach wymaga pojazdów odpowiedniego typu. Dla materiałów gorących przewożonych w cysternach stosuje się pojazdy typu AT, a świadectwo dopuszczenia pojazdu ADR wydawane przez Transportowy Dozór Techniczny musi potwierdzać, że pojazd jest dopuszczony do przewozu materiałów klasy 9 w podwyższonej temperaturze.
Cysterny do przewozu bitumu lub asfaltu są konstrukcyjnie przystosowane do utrzymania wysokiej temperatury ładunku podczas przewozu – wykonane z uwzględnieniem odpowiedniej izolacji termicznej, wyposażone w urządzenie do pomiaru temperatury zawartości, a niekiedy wyposażone także w układ podtrzymania temperatury.
Przy rozładunku cystern z materiałami gorącymi szczególną uwagę należy zwrócić na odpowiednie SOI: ubranie z długimi rękawami odporne na wysokie temperatury, rękawice termiczne i ochronę twarzy, a także na zabezpieczenie strefy rozładunku przed dostępem osób postronnych.
Materiały zagrażające środowisku
Wśród towarów klasy 9 szczególne miejsce zajmują substancje zagrażające środowisku. Chodzi konkretnie o 2 numery UN, których jedynym zagrożeniem – i jedyną podstawą klasyfikacji – jest właśnie szkodliwy wpływ na środowisko. Nie stwarzają one zagrożenia dla zdrowia ludzi, nie są palne, nie są toksyczne w normalnym znaczeniu tego słowa.
(Warto mieć na uwadze, że jeśli materiał niebezpieczny stwarza inne zagrożenie, np. palnością, zagrożenie dla środowiska nadal może wystąpić, ale jedynie jako zagrożenie dodatkowe. Taki materiał będzie jednocześnie przynależeć do innej klasy).
Te substancje zagrażające środowisku są oznakowane numerami UN 3077 (stałe) i UN 3082 (ciekłe). Klasyfikacja opiera się na kryteriach ekotoksyczności określonych dla zagrożenia środowiska wodnego – toksyczności ostrej lub przewlekłej dla organizmów wodnych, zdolności do bioakumulacji i trudnej biodegradowalności.
W praktyce do tej grupy mogą należeć m.in. niektóre oleje mineralne, środki ochrony roślin, niektóre barwniki i pigmenty przemysłowe, a także produkty naftowe o niskiej toksyczności dla człowieka, ale trwałe i szkodliwe dla ekosystemów wodnych.
Warto podkreślić, że sama przynależność substancji do kategorii zagrożenia dla środowiska wodnego nie oznacza automatycznie, że jest ona towarem niebezpiecznym ADR – konieczne jest również przekroczenie progów stężeń, poniżej których materiał nie podlega przepisom. Dlatego klasyfikacja materiałów jako UN 3077 lub UN 3082 wymaga analizy właściwości konkretnego materiału, a nie tylko ogólnego skojarzenia z ekotoksycznością.
Inne materiały klasy 9
Poza trzema opisanymi powyżej grupami ADR klasa 9 obejmuje jeszcze kilka kategorii, które warto odnotować:
- Suchy lód – dwutlenek węgla stały (UN 1845) – stosowany jako czynnik chłodniczy w transporcie spożywczym i medycznym; podczas sublimacji wydziela CO₂, który w zamkniętej przestrzeni może wyprzeć tlen i stworzyć ryzyko uduszenia.
- Kondensatory asymetryczne dwuwarstwowe (UN 3499) – superkondensatory stosowane w elektronice i energetyce; niektóre typy wymagają specjalnych warunków przewozu ze względu na magazynowaną energię.
- Pojazdy (UN 3166) – napędzane niektórymi rodzajami paliwa.
- Azbest (UN 2212, UN 2590) – odpad azbestowy lub wyroby zawierające azbest; chociaż w Polsce stosowanie azbestu jest zakazane, jego transport w celach utylizacyjnych nadal występuje i podlega przepisom ADR.
- Urządzenia ratownicze (UN 2990, UN 3072) – samopompujące się tratwy ratunkowe, kamizelki ratunkowe i podobne urządzenia zawierające materiały niebezpieczne jako składniki funkcjonalne.
Charakterystyczne oznakowanie
Nalepka ostrzegawcza klasy 9 ma kolor biały z czarnymi paskami w górnej części i cyfrą 9 w dolnej. Jest stosowana niemal dla wszystkich materiałów klasy 9 – wyjątkiem są baterie litowe, w przypadku których stosuje się nalepkę ostrzegawczą 9A.
Dla substancji zagrażających środowisku (UN 3077 i UN 3082) poza nalepką klasy 9 wymagany jest również znak dla materiałów zagrażających środowisku – z sylwetką uschniętego drzewa i śniętej ryby.
Uprawnienia kierowcy
Przewóz towarów klasy 9 w ilościach wymagających oznakowania jednostki transportowej tablicami ostrzegawczymi barwy pomarańczowej wymaga, co do zasady, aby kierowca posiadał ważne zaświadczenie ADR po kursie podstawowym. W przypadku przewozu w cysternach – np. bitumu lub asfaltu – wymagane jest również ukończenie właściwego kursu specjalistycznego na przewóz w cysternach.
W przypadku baterii litowych przewożonych zgodnie z przepisem szczególnym 188 możliwy jest przewóz bez zaświadczenia ADR kierowcy. W takiej sytuacji kierowca powinien jednak ukończyć tzw. szkolenie stanowiskowe ADR, ponieważ nadal pracuje z materiałem niebezpiecznym.
Stosowanie wyłączeń
Materiały klasy 9 mogą być przewożone na wyłączeniach spod przepisów ADR, z których najczęściej stosowane to:
- Wyłączenie 1.1.3.6 – maksymalne ilości przewożone w jednostce transportowej.
- LQ – ilości ograniczone.
- EQ – ilości wyłączone.
- Przepis szczególny 188 –dla baterii litowych; umożliwia ich przewóz z bardzo ograniczonymi wymaganiami, pod warunkiem spełnienia określonych wymagań.
Jak przy każdej klasie – stosowanie wyłączeń wymaga weryfikacji, czy konkretny numer UN może zostać w dany sposób wyłączony spod określonych przepisów, a następnie czy sposób pakowania, ilości itd. spełniają warunki wyłączenia.
Podsumowanie
ADR klasa 9 zamyka naszą serię wpisów poświęconych klasom towarów niebezpiecznych.
To dobra puenta dla całego cyklu. Towary niebezpieczne nie są monolitem – to 13 klas o bardzo różnych zagrożeniach, bardzo różnych wymaganiach i bardzo różnych pułapkach. Zrozumienie różnicy między nimi jest pierwszym krokiem do prawidłowego postępowania. Drugim – czasem znacznie trudniejszym – jest wdrożenie tej wiedzy w codziennej praktyce.
Jeśli w Twojej działalności pojawiają się towary klasy 9 – baterie litowe, materiały gorące, substancje zagrażające środowisku lub jakikolwiek inny towar, co do którego masz wątpliwości, do jakiej klasy go zaklasyfikować, w jaki sposób przygotować go do przewozu czy jakie inne wymagania wypełnić – skontaktuj się z nami.
Pomagamy w interpretacji przepisów ADR, ocenie możliwości zastosowania wyłączeń, przygotowaniu planów ochrony oraz szkoleniach stanowiskowych i specjalistycznych. Lepiej wyjaśnić wątpliwości wcześniej niż mierzyć się z ich skutkami po kontroli lub zdarzeniu.